Barnum Etkisi: Astroloji, Fallar ve Hatta Pazarlamanın Bilimle İmtihanı | robot_dreams
should_authorize_via_email
email.input_code tel.input_code
 
email.code_actual_for tel.code_actual_for
apply_exit_text
session_ended
to_homepage
Barnum Etkisi: Astroloji, Fallar ve Hatta Pazarlamanın Bilimle İmtihanı

Barnum Etkisi: Astroloji, Fallar ve Hatta Pazarlamanın Bilimle İmtihanı

Bu makale, bireylerin genel ve belirsiz kişilik tanımlamalarını kendi benzersiz kişiliklerinin doğru yansımaları olarak algılamalarını açıklayan psikolojik bir fenomen olan Barnum etkisini derinlemesine incelemektedir.

"Barnum etkisi" olarak bilinen kavram, bireylerin genel ve belirsiz kişilik tanımlamalarını kendi benzersiz kişiliklerinin oldukça doğru yansımaları olarak algılamalarını ifade eden psikolojik bir fenomeni tanımlar. Bu etki, herkes için bir şeyler sunma ilkesine inanan ünlü sirk figürü P.T. Barnum'un adıyla anılmaktadır. Snyder & Shenkel (1976) tarafından yapılan araştırmalara göre, Barnum profilleri genellikle kasıtlı olarak şu gruplara ayrılır:

  • Belirsiz ifadeler: Hayatınızda bir miktar değişiklik ve çeşitliliği takdir edersiniz. 
  • Çelişkili ifadeler: Genellikle iyimser ve neşeli bir insansınız, ancak bazen depresyona girersiniz.
  • Bir grubun yaygın özelliklerine dayanan ifadeler: Ders çalışmanın her zaman kolay olmadığının farkındasınız.
  • Genel olarak olumlu ifadeler: Siz kararlı bir insansınız ve insanlar tarafından sevilirsiniz. 

Bu profiller, genelleştirilmiş yorumları derinlemesine kişisel içgörüler olarak kabul etme eğilimimize işaret eder. Geniş ifadelerin bireysel olarak özelleştirilmiş hissettirmesinin gücünü gösterir.

barnum etkisi

Forer’ın 1949 Deneyi: Barnum Etkisi

Psikologların ilgisini çeken olay, bireylerin genel kişilik özetlerini (Barnum profilleri) kendi özelliklerini yansıtır olarak algıladıklarında, değerlendirmenin geçerliliğine olan inançlarının artmasıdır. 1949'da Forer, insanların kendilerini genel kişilik tanımlamalarıyla ne ölçüde özdeşleştirdiklerini belirlemeyi amaçlayan öncü bir ampirik araştırmaya başladı. Başlangıç seviyesindeki bir psikoloji dersindeki 39 öğrenciye bir anket sunuldu, ardından bir hafta sonra her birine, çoğunlukla popüler bir astroloji kitabından alınan belirsiz, muğlak ifadeler içeren benzer kişilik değerlendirmeleri randomize bir şekilde verildi. Katılımcılardan, bu profillerin doğruluğunu 0 (yanlış) ile 5 (mükemmel) arasında bir ölçekte değerlendirmeleri istendi. Algılanan doğruluk için verilen ortalama puan 4.3 oldu, en düşük puan 2 idi ve sadece beş kişi 4'ün altında bir not verdi. Bu deney, insanların genel kişilik tanımlamalarını onaylama eğilimini vurgulayarak, psikolojik değerlendirmelerde Barnum etkisinin ikna edici gücünün ilk örneğidir.

Kişilik Profillerinin Uyumu: “Bu tanımlamalar sizin için özel hazırlandı”

Genel kişilik profillerinin, psikolojik değerlendirmelerden türediği ve bireyler tarafından kendi kişiliklerinin doğru tasvirleri olarak kabul edildiği defalarca kanıtlanmıştır. Barnum etkisini inceleyen araştırmacıların çoğu, Forer'in 1949'da tanıttığı metodolojiye benzer bir yaklaşım kullanmış, genel kişilik envanterlerinde belirli değişiklikler yapmış ve çoğunlukla katılımcıların genel Barnum profillerini kendi kişiliklerinin iyi veya mükemmel tasvirleri olarak değerlendirdikleri sonucuna varmışlardır.

Snyder ve Larson'ın 1972'deki yenilikçi çalışmasında, genel bir kişilik yorumunun "özellikle size yönelik” olarak atfedilmesinin yorumun kabulünü artırabileceği hipotezi test edilmiştir. Bu deneyde, katılımcıların bir grubuna kişilik analizlerinin "özellikle onlar için" türetildiği, diğer bir gruba ise analizin "genel olarak insanlar için doğru" olduğu söylenmiştir. Genel kişilik yorumunun kendileri için kişiselleştirildiğine inanan bireyler, yorumun nüfusa uygulanabilecek genel bir ifade olduğu söylenenlere kıyasla, bu yorumu kendi kişiliklerinin daha doğru bir betimlemesi olarak değerlendirmiştir. Bu, yorumun algılanan ilgisinin, kişisel bir tanımlayıcı olarak kabulünde önemli bir rol oynadığını göstermektedir.

Olumlu Özellikleri Daha Kolay Kabul Ederiz

K.D. Vohs (2016), Barnum etkisinin psikolojik araştırmalarda çeşitli şekillerde keşfedildiğini ve kullanıldığını vurgulamaktadır. Barnum etkisi sıklıkla deneylerde kişiselleştirilmiş geri bildirim üretmek için kullanılır ve katılımcılar aldıkları değerlendirmelerin kendileri için özel olarak hazırlandığına inanır. Bazı durumlarda, araştırmacılar katılımcılara kişilik veya zeka testlerinden gerçek sonuçları verebilir. Ancak, bazen de katılımcılara belirli algılamaları (örneğin, olağanüstü iyi bir insan olduğu izlenimini vermek) yaratmak için yanlış ve evrensel olarak uygulanabilir geri bildirimler sunarlar. Bu geri bildirimin bireysel bir tanımlayıcı olarak işe yaramasının nedeni, genelliğinden kaynaklanır ve herkese hitap edebilir. Özellikle, Barnum etkisi olumlu ifadelerle en güçlüdür, çünkü insanlar genellikle kendilerini yansıttığı düşünülen olumsuz ifadelere inanma eğiliminde değildir. Bu nedenle, Barnum etkisinden yararlanan içeriklerin çoğu, çoğunlukla olumlu iddialardan oluşur.

Barnum Etkisinin Gerçek Hayat Örnekleri

Astroloji ile ilgili iddialar, akademik araştırmalar tarafından defalarca çürütülmüştür. Özellikle, 2006'da "Personality and Individual Differences" dergisinde yayımlanan bir çalışmada, 15.000'den fazla bireyin doğum tarihleri ve kişilik özellikleri arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki bulunamamıştır.

Bir diğer dikkate değer araştırma, "Nature" dergisinde yayımlanmış ve 28 astrologun katılımıyla gerçekleşmiştir. Bu çalışmada, astrologlara 256 katılımcının birçok soruya verdiği cevaplar temelinde kişilik değerlendirmeleri yapmaları istenmiş; ancak yapılan analizler, astrologların verdikleri cevapların birbirleriyle ve katılımcıların özellikleriyle uyumlu sonuçlarda fikir birliği yapamadıklarını göstermiştir

Barnum etkisi, çoğu zaman farkında olmadan günlük hayatımıza sinsi bir şekilde sızar. Bu psikolojik fenomen, çeşitli senaryolarda kendini gösterebilir:

  • Horoskoplar ve astrolojik tahminlerin kişisel yaşantımızla alakalı ve bize özel rehberlik sunduğuna inanmak.

  • Sihirbazların, sanki zihinlerimizi okuyarak mucizeler yarattıklarını düşünmek.

  • Sosyal medyada karşımıza çıkan gif'lerin ve meme’lerin, adeta bizi tanıyormuşçasına bizimle ilgili olduğunu hissetmek.

  • Kişilik testleri sonuçlarının, sanki sadece bizim için hazırlanmış gibi bizi tam anlamıyla tanımladığını kabul etmek.

  • Falcıların veya medyumların, hayatımızdaki tüm detayları bilircesine bize yol gösterdiğine inanmak.

  • Fal kurabiye sözlerinin, özel bir mesaj taşıyormuş gibi bize hitap ettiğini düşünmek.

Bunlara ilaveten, politik kampanyalarda "biz" dili kullanımı, dinleyicilerin söz konusu lider veya partiye olan güvenini pekiştirerek, mesajların daha ikna edici olmasını sağlar. Şirketlerin pazarlama stratejileri ise, ürün veya hizmetlerini, her bir müşterinin kişisel ihtiyaç ve arzularına hitap edecek şekilde genelleştirip sunarak, markalarını daha cazip kılar. Kozmetik markaları, insanların kendilerine dair imaj endişelerini merkeze alarak tasarlanmış reklamlar, kişisel çekicilik ve özdeşleşme yaratır. Instagram ve Twitter gibi sosyal medya platformları da, kullanıcıların ilgi alanlarına göre özelleştirilmiş içerik önerileri sunarak, kişisel deneyimi derinleştirir.

Barnum Etkisiyle Nasıl Başa Çıkabiliriz?

Barnum etkisini azaltmanın yolu, içerikleri daha dikkatli bir şekilde tüketmekten geçer. Okuduğunuz, izlediğiniz veya dinlediğiniz şeylere ve bu şeylerin size nasıl hissettirdiğine dikkat edin. Eğer bir içeriğin doğrudan sizinle ve hayatınızla ilgili olduğunu düşünmeye başlarsanız iletiyi tekrar değerlendirmeye alın. Barnum etkisinin var olduğunu ve yargınızı bulandırıyor olabileceğini hatırlayın.

Bilim insanları, dikkatli ve bilinçli olmanın bir alışkanlık olduğunu ve barnum etkisinin bilişsel yanılgısından kimsenin muaf olmadığını vurgular. İnsan beyni bu şekilde çalışır, bu yüzden herkes Barnum etkisine karşı hassastır ve bu fenomen evrenseldir.

Ayrıca, hayatınızdaki stresi kontrol altında tutmak, Barnum etkisine karşı düşmemenin bir başka yoludur. Mevcut stres seviyemizin önümüzdeki bilgilere durup odaklanmamızı ve eleştirel bir şekilde değerlendirmemizi ne ölçüde etkilediğini anlamakta büyük bir fayda vardır. Daha fazla baskı veya sıkıntı yaşayan kişilerin, bilişsel kısayollara daha fazla başvurur ve Barnum etkisine daha yatkındır.

Gelin birlikte evrensel Barnum ifadeleri örneklerine bakalım:

  • İnsanların sizi kabul etmelerini ve sevmelerini derinden arzularsınız.
  • Kendinizi sıkça eleştirir, aşırı öz eleştirel olabilirsiniz.
  • Büyük ve kullanılmamış potansiyeliniz var, ancak bu potansiyeli avantajınıza çeviremiyorsunuz.
  • Bazı kişilik zaaflarınız olmasına rağmen, genellikle bu zaafların üstesinden gelmeyi başarıyorsunuz.
  • Dışarıdan disiplinli ve öz kontrol sahibi görünseniz de, aslında sık sık endişeli ve güvensiz hissediyorsunuz.
  • Doğru kararlar aldığınızdan emin olamadığınız durumlar yaşıyorsunuz.
  • Değişim arzunuz var ve kısıtlamalarla karşılaştığınızda rahatsızlık duyuyorsunuz.
  • Bağımsız düşünür olmakla övünüyor ve genellikle başkalarının açıklamalarını kanıt olmadan kabul etmiyorsunuz.
  • Bazen kendinizi başkalarına açmanın pek de iyi bir fikir olmadığını düşünüyorsunuz.
  • Zaman zaman dışa dönük, cana yakın ve sosyal olabiliyorken, diğer zamanlarda içe kapanık, soğuk ve mesafeli birine dönüşebiliyorsunuz.
  • Hayatınızdaki temel amaçlardan biri güvenlik arayışı içinde olmanız.

Bu makalede, Barnum etkisi olarak bilinen, bireylerin genel ve belirsiz kişilik tanımlamalarını kendi benzersiz kişiliklerinin doğru yansımaları olarak algılamalarını ifade eden psikolojik bir fenomen ve bu etkinin astroloji, fallar, sihirbazlık, siyaset ve pazarlama gibi çeşitli alanlarda nasıl kendini gösterdiği ele alınmıştır.

Daha fazla makale
Yapay zeka işlerimizi ele geçirecek mi? Bu sorunun cevabı henüz kesin değil, ancak yapay zeka sayesinde ortaya çıkan veya yükselişe geçen geleceğin meslekleri oldukça iddialı! Gelin birlikte inceleyelim.
Finansçılar için Python dünyasına açılın!